Mysterieuze dicteedeeltjes eindelijk ontdekt

Door Rien Wisse, redacteur van De Spelt, je broodnodige dicteenieuws

Ze zijn dan toch gevonden: de elementaire zinsdeeltjes die een dictee samenhang geven, kloppend maken en andere dicteewoorden massa geven.

Dergelijke puzzelstukjes worden net als higgsdeeltjes ook wel quasideeltjes genoemd. In de lege ruimte zijn ze er niet, maar hun bestaan wordt aangenomen om bepaalde dicteeverschijnselen te beschrijven. Vorig jaar werd al een opzienbarende manier geïntroduceerd om dicteewoorden te verenigen in een zinsverband: de dictee-ineenflansmethode. Daardoor werd steeds duidelijker dat het niet lang meer zou duren voordat de elementaire zinsdeeltjes zichtbaar gemaakt konden worden.

Het enigma van Sluis
Taalwetenschapster Soeke Teenzuyt ontdekte de deeltjes in het eerste Johan Hendrik van Daledictee (Sluis, 7 april 2018) en vertelt er enthousiast over: “In het dictee stonden mysterieuze zinnen, zoals Ook woorden als Q-koorts en aids en bechterew zien we liever niet terug! Een heerlijke paraleipsis – iets níét willen terugzien maar wél opschrijven – maar er leek geen logisch verband in te zitten. En toch ook weer wel, want het gaat over ziektes. Dat fascineerde mij. Gealarmeerd door het herhalende en, het uitroepteken en misschien wel de geest van Johan Hendrik van Dale vond ik ze uiteindelijk: de elementaire zinsdeeltjes als en en. Ze geven de andere woorden massa en bieden mogelijkheden voor een oneindig en toch samenhangend dictee-universum. Er kunnen immers nog ontelbare ziektes aan de zin toegevoegd worden. Geniaal.”

Volgens een woordvoerder van de Dikke Van Dale wordt nog gesteggeld over de naamgeving: “Voor de hand ligt teenzuytdeeltjes – ere wie ere toekomt – maar alsennetjes zou ook kunnen.”

Philip Freriks kan zijn geluk niet op: “Door minutieus onderzoek zijn de elementaire zinsdeeltjes ten langen leste gevonden. We dienen er heden ten dage consciëntieus mee om te gaan. Dan krijgen geprivilegieerde woorden als przewalskipaard, guichelheil en tseetseevlieg massa en samenhang, en zal Het Groot Dictee der Nederlandse Taal als een feniks uit zijn as herrijzen.”

Dicteepartij tegen sleepwet

Het antisleepwetlogo.

Het antisleepwetlogo.

Door Rien Wisse, redacteur van De Spelt, je broodnodige dicteenieuws

De Dicteepartij adviseert haar leden en sympathisanten om op 21 maart tegen de sleepwet te stemmen. De Spelt sprak met voorzitter Marinus Woordenaar.  

U bent niet tevreden over de publieksvoorlichting?
Nee, de informatie over die wet is onder de maat. In de ene publicatie wordt de wet met drie hoofdletters gespeld, in de andere met één. Dat geldt zowel voor de uitgeschreven als de afgekorte vorm: Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten, Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, WIV, Wiv. En naast de sleepwet bestaat er blijkbaar ook nog een Sleepwet – toe maar jongens. Dan laat ik de kwestie ‘wel of niet cursiveren’ nog buiten beschouwing. Voor de gewone burger is dat niet meer te volgen.

De recent toegevoegde definitie in Van Dale

De recent toegevoegde definitie in Van Dale

Die kijkt dan toch even in een woordenboek?
Au, daar legt u de vinger op de zere plek. Volgens de leidraad van het Groene Boekje moeten we afgekorte namen van wetten met hoofdletters schrijven, ook als de uitgeschreven vorm geen hoofdletters bevat. Dan zou het dus WIV moeten zijn. Maar de Rijksoverheid schrijft zélf Wiv, kijk maar op haar website. Dus dan zit je weer met het donorprincipe.

Huh, donorprincipe?
Ja, dat is in dit geval het respecteren van de schrijfwijze die de Rijksoverheid heeft gekozen. Als dat Wiv is, moet je dat ook schrijven, ook al wijkt het af van de officiële spellingregels. Er is trouwens een verschil tussen Rijksoverheid en rijksoverheid, maar daar zal ik u nu niet mee lastigvallen. Hoe dan ook: blijkbaar lukt het noch de woordenboeken noch de overheid om duidelijkheid te verschaffen. En dan te bedenken dat sleepwet een anagram is van spelweet en weetspel. Maar ook van speltwee, tweespel en spelt-wee, haha.

Lachen, man. Wat vindt u eigenlijk van die sleepwet?
Die is in september 2017 voorlopig toegevoegd aan de onlineversie van Van Dale, gespeld met kleine beginletter. Er staat nota bene letterlijk …

Sorry, we moeten afronden, maar wat vindt u er inhóúdelijk van?
O. Ik ben tegen. Door die wet kunnen de veiligheidsdiensten de computers van dicteeauteurs bespioneren en zo alle dictees winnen. Dan worden de dicteetijgers, die toch al met uitsterven bedreigd worden, gegijzeld door cyberaanvallen van veiligheidsagenten. Dicteewoorden zoals Al Qaidastrijder, kalasjnikov en 9/11-theorie mogen dan vast niet meer. De vrije dictee-uiting zou erdoor aangetast worden. Een website als www.dictees.nl zou het moeilijk krijgen. Mag ik uw verslag vóór publicatie weer even controleren op spelfouten?

Spelman: Boekenweek

Het is weer Boekenweek. Spelman stoort zich elk jaar aan de media-aandacht voor al die boeken die niet over spelling gaan. Vroeger bladerde hij in de boekhandel weleens door het – ten onrechte met hoofdletter gespelde – ‘Boekenweekgeschenk’ en ‘Boekenweekessay’, in 2018 Gezien de feiten en Natuurlijk geheten, maar omdat hij spelfouten vond, is hij daarmee gestopt. Hij kon er niet meer tegen.

Nee, hij heeft genoeg aan het groene bijbeltje en de Dikke Van Dale, die eens in de tien jaar herzien worden. Gezien de feiten zou elke tien jaar één Spellingboekenweek natuurlijk volstaan, denkt Spelman.

Spelman: Isme

Spelman bestudeert het meervoud van -isme-woorden: -ismes, -ismen of beide? Volgens het Groene Boekje (GB) heeft fascisme geen meervoud, maar de Dikke Van Dale (VD) noemt fascismen en fascismes. Dan krijgt fascismesymbool geen tussen-n. GB en VD noemen alleen eufemismen: eufemismengebruik dus.

Isme zelf bestaat ook: zowel GB als VD geeft ismen en ismes. Spelman beklaagt zich bij een kennis: “Van Dale geeft 1468 trefwoorden op -isme. Die kan ik onmogelijk onthouden.”

De kennis zegt: “Het is me wat. Ik krijg er cynismengedachten door. Maar dat pessimismegedoe helpt je niet. Er valt vast een automatismen- of mechanismepatroon in te ontdekken.”

 

BeNeDictees kreunen onder succes

BeNe-Aalsmeer 2017

Veteraan Jozef Lamberts controleert de spelling in de Van Dale.

door XA4, uw fakecorrespondent uit de ruimte

Potlood achter het oor, verbouwingsplan in de achterzak. ‘Kijk,’ toont Jozef Lamberts, ‘die oostelijke buitenmuur gaat eruit. En daar’ – hij wijst naar een royale zone in de tuin achter de huidige woonkamer – ‘komt een grote uitbreiding met een gezellige barhoek.’

Hij kijkt wat bezorgd. ‘Ik hoop maar dat de werken tijdig klaar zullen zijn, want op 21 april is het zover, het BeNeDictee in Bonheiden. Het was wel even schrikken toen ik die massale respons kreeg, maar ziezo, na de verbouwing zal gelukkig niemand in de kou moeten blijven.’ ‘Maar’, voegt hij eraan toe, ‘ik verwacht wel dat ze behalve een schrijfplankje ook nog een stoel meebrengen’.

Kampeerders
Dat blijkt helemaal anders te liggen in Heist-op-den-Berg. Daar zijn ondertussen de eerste – jawel – kampeerders gesignaleerd in de onmiddellijke omgeving van het appartement van Marlies Vervloet. ‘Ach’, zegt een van de moedigen, ‘ik had dit tentje nog liggen van toen ik onze dochter wou inschrijven in de gemeenteschool. Trouwens, het valt wel mee met die kou, Marlies brengt ons regelmatig een mok warme soep. En ondertussen zit ik toch al aan de letter ‘d’ in het Groene Boekje. Dat toegangsbewijs voor het BeNeDictee van Heist-op-den-Berg kunnen ze me in elk geval niet meer afnemen. Ik sta als eerste in de rij!’

Aalsmeer 2017

Annemarie Braakman wordt verrast door haar publiek tijdens het achtste Aalsmeers Dictee.

‘Een tent? Ja hoor!’, verzekert Annemarie Braakman-Ven me. ‘Een partytent in de tuin. Zoals het er nu naar uitziet wordt het een overrompeling tijdens de grande finale in Aalsmeer. Maar misschien kunnen we er een barbecuefestijn van maken. Het wordt best een gezellige boel.’

In Den Haag zoekt men ondertussen oplossingen voor het verwachte verkeersinfarct tijdens de dictees in Zoetermeer (bij Dian van Gelder) en Voorburg (ten huize van Lizi van Vollenhoven). Om die te kunnen kanaliseren wordt er volgens een regionale katern van de AD Haagsche Courant zelfs gedacht aan – ik geef het maar voor wat het waard is – afzonderlijke dicteespitsstroken voor de zuiderburen!

Davidsfonds
Overrompeling, zuiderburen, wat is er in ’s hemelsnaam aan de hand? De BeNeDictees waren toch een kleinschalig initiatief, bedoeld voor huis-tuin-en-keukentaalliefhebbers? Wel, daarvoor moeten we even terug in de geschiedenis. Meer precies naar de jaren 1993 tot en met 2009. Toen vonden in Vlaanderen de legendarische Davidsfondsdictees plaats. Met op hun hoogtepunt ieder jaar meer dan tienduizend deelnemers en een spetterende finale in het Vlaams Parlement in Brussel. En met een resem superspecialisten met klinkende namen. Mannen – want het waren vooral mannen – die telkens maanden vooraf het Groene Boekje uit het hoofd leerden en heel de Dikke Van Dale een keer of drie in extenso doornamen. Absolute kampioenen. Met elk jaar een strijd op het scherp van de snee. Maar toen het Davidsfonds in 2009 onverwacht de stekker uit de populaire dicteewedstrijd trok, stopten de meeste specialisten even abrupt met hun uit de hand gelopen hobby. En meteen werd het stil in dictee-Vlaanderen, heel stil.

Dictees zijn hip
Maar dat veranderde recent met een enkel mailtje. Na enige research stuurde Herman Killens immers vlak voor Kerstmis een gedetailleerde compilatie rond met de beschikbare uitslagen van alle Davidsfondsdictees. En dat zorgde vooreerst voor een stormvloed aan nostalgische reacties uit de Vlaamse dicteewereld. Maar vooral: die supercracks zijn opnieuw massaal gaan studeren! Dictees zijn plots weer hip in Vlaanderen. We laten bijvoorbeeld ex-Davidsfondsgoeroe D.T. Spellingmans – want het zijn vooral mannen – aan het woord: ‘Ik heb meteen mijn geannoteerde Van Dale op zolder vanonder het stof gehaald. De post-its zaten nog allemaal netjes op hun plaats. Het is weer eens wat anders dan alle dagen vogelpikken en petanquen op café. Awel, ik heb ondertussen wat rondgebeld naar de conculega’s en ze komen bijna allemaal. Die BeNeDicteecompetitie, dat lijkt helemaal ons ding. Heu, maar onder ons gezegd en gezwegen, moet daar eigenlijk geen streepke tussen?’

benedictee2017-01

De gezusters Ribbens bekijken het interview met Rien Wisse (l) in BN/De Stem

Achterhoedegevecht
Rien Wisse, de glansrijke triomfator van de editie 2017, beseft dat een hernieuwing van zijn titel een haast onmogelijke opgave wordt. ‘Nounou, in al die jaren is slechts één enkele Nederlander ooit op een (zuinige) toptienplaats geëindigd. Ik vrees dat het een achterhoedegevecht wordt.’ En dan hoopvol: ‘Misschien, nu ik erover nadenk, het is wel zo dat de laatste Davidsfondswedstrijd al uit het vorige decennium dateert. Met wat meeval hebben die voormalige toppers nog niet door dat er sindsdien alweer een nieuw Groene Boekje uit is. Als je pakweg yu di Kόrsou niet kan schrijven kan je hier weinig komen uitrichten, hoor. Of is het yu di Kòrsou – ai, dat moet ik toch even opzoeken.’
Reizende Rein Leentfaar – potlood achter het oor, Lijst in de achterzak – maakt zich echter allerminst zorgen. ‘Eureka. Het is eindelijk gelukt!’, roept hij uit. ‘Sinds vorige week staan álle woorden uit de Dikke Van Dale in mijn Lijst. Al-le-maal.‘ De triomf staat in zijn ogen te lezen: ‘Dat worden vanaf nu dus uitsluitend nulfouters’. En dan met een zucht: ‘Of in elk geval voortaan alleen nog maar onterechte fouten, dat spreekt vanzelf.’

Breskens 2017

Herman Killens (l) won de eerste prijs in Breskens (2017).

Uitverkocht
Ondanks het eclatante succes van de BeNeDictees kijkt coördinator Herman Killens maar sip. ‘Stel je voor’, bromt hij. ‘Ik heb me te laat ingeschreven. Voor mijn eigen dictee nota bene. Helemaal uitverkocht. En ik had nochtans weer een geestig verhaal in petto. Niet dus. Ik zal de dicteewedstrijd in Opwijk noodgedwongen op een groot scherm in de tuin moeten volgen.’
En we hebben nog nieuws. De organisatoren hebben ondertussen immers wijselijk beslist om de BeNeDictees in 2019 op geheime locaties te laten doorgaan …

P.S.: Fakenieuws? Ja hoor. Jozef, Dian, Herman, Lizi, Marlies en Annemarie heten je in 2018 hartelijk welkom op een (of meerdere) BeNeDictee(s). Voor meer info houd je best de dicteekalender nauwgezet in het oog.

De wraak van Freriks: het dictee bloeit

Taalvoutjes 2017

Bert Jansen in actie tijdens het Taalvoutjesdictee.

door Jeroen van Heemskerck Düker  |  Foto’s: © Ella Elisabeth

Na het abrupte verscheiden van het Groot Dictee op tv verkeerde menig liefhebber, initiator Philip Freriks voorop, in mineur. “Waar ik de smoor inheb is dat een programma dat toch wel een icoon is, waar ze jarenlang goeie sier mee hebben gemaakt, in één klap bij het vuil wordt gezet”, vertelde de maestro in mei van dit jaar in de NRC. Net als de duizenden dicteevolgelingen zal Freriks zich verheugen over de renaissance die vooral in deze decembermaand manifest is geworden.

Nee, het Groot Dictee keert niet terug op tv – althans niet in het vertrouwde format. Wel staat op 30 december 2017 een avondvullend taalprogramma geprogrammeerd, waarin journaallezeres Annechien Steenhuizen een ‘Klein Dictee’ presenteert. De opnamen zijn inmiddels achter de rug, en naar verluidt gaat het om een gemakkelijke tekst. De kans op een nulfouter is dus vermoedelijk groter dan ooit.

Taalvoutjes 2017

Annemarie Braakman-Ven op het podium in Amsterdam. Zij won de tweede prijs in het Taalvoutjesdictee.

Taalvoutjes
Topresultaten bleven daarentegen uit in het allereerste Taalvoutjesdictee. Op 7 december zag dit nieuwe initiatief het licht in de aula van het Vossius Gymnasium te Amsterdam. Het socialemediafenomeen Taalvoutjes is in vijf jaar exponentieel gegroeid. In 2012 begonnen Inger Hollebeek en Vellah Bogle een Facebookpagina over hun taalirritaties: malle menukaarten, hilarische opschriften en vreemde teksten in de media. Het bleek een gouden greep. Vijf jaar later sturen de vrouwen een negentienkoppige redactie aan. Alleen al de Facebookpagina (er is ook een bijbehorende website) trekt een half miljoen volgers. Het dictee was een logisch gevolg van dit succes. Binnenkort leest u op deze site een uitgebreid verslag van de avond.

Op dezelfde avond van 7 december vond het eerste Dictee van Utrecht plaats. De tekst werd geschreven door Manon Uphoff, die eerder dit jaar ook het Kerkdictee in de Utrechtse Dom voor haar rekening nam. Dichteres Ellen Deckwitz las het verhaal met veel schwung voor. Voor winnaar Pieter van Diepen was het een bijzondere avond: hij vierde in Utrecht zijn honderdste dicteeoverwinning in zijn carrière. Ook van dit evenement biedt Dictees.nl binnenkort een impressie.

GeenStijl
Het platform GeenStijl – betaald door Telegraaf Media – mengde zich in de successieoorlog rondom het overleden dictee. De website, gespecialiseerd in puberale lolligheid met een venijnig toontje, sneed zich daarmee in de vingers – al zien de beheerders dat vooral als ontzettend grappig. Voorleesster Kim Holland hakkelde nog erger dan de livestream. Of de 35 genodigden zich adequaat door de tekst heenploegden, maakt de redactie vreemd genoeg niet bekend. Naar de tekst te oordelen, hadden de auteurs zich voorgenomen het ‘archaïsche’ karakter van het voormalige tv-dictee fors te benadrukken. Zij propten zo veel mogelijk formele, maar eenvoudig te schrijven constructies in een ranzig verhaaltje waarvan de pointe buitenstaanders compleet ontgaat. Desondanks zaten er aardige spellingproblemen in, waaronder laagohmig, uiig, geürm, anarcho-liberale en het onlangs aangepaste gillesdelatourettesyndroom. Ook ontbraken obsolete, maar mooie synoniemen als binst en kwapoetsen niet. In de zaal won Simon Drijver, die onder het pseudoniem Joris von Loghausen bekendheid geniet op de websites GeenStijl en Dumpert.

In het land is ook zonder de inspiratie van het tv-dictee sprake van een bloeiend dicteecircuit. Topevenementen als die in Groningen, Zutphen, Aalsmeer, Amersfoort, Harderwijk en Alkmaar danken hun reputatie aan de combinatie van een goede tekst en een uitstekende ambiance. Ook de meer bescheiden dicteeavondjes blijven de moeite van een bezoek waard, zoals Laren, Markelo, Heeze, Gent en Leiderdorp. Als de voortekenen niet bedriegen, gaan de spellingaficionado’s een mooi dicteejaar tegemoet.