Spelman: de lijst

Spelman ligt aan het strand op zijn moeilijkewoordenlijst – die gebruikt hij als badhanddoek. Hij draagt een hoge zijden en een kufiyyah; verder is hij naakt. De andere badgasten zijn rajneeshies die teasestrips lezen.

Zijn Zebra-computer zinkt in het water. Spelman duikt erachteraan, maar ziet alleen canopenscherven. Een blokartende chichi madam zegt: “Ik ben gedebaathificeerd. Wil je mijn koh-i-noortje zien?” Spelman roept: “Mijn lijst, daar staat alles op, waar is mijn lijst?”

Dan schrikt hij wakker, badend in het zweet. “Je hebt gedroomd”, zegt zijn vrouw. Spelman verzucht: “Gelukkig, het was maar een oneirodynie, niet bepaald a dream of perfect bliss.

Spelman: Boekenweek

Het is weer Boekenweek. Spelman stoort zich elk jaar aan de media-aandacht voor al die boeken die niet over spelling gaan. Vroeger bladerde hij in de boekhandel weleens door het – ten onrechte met hoofdletter gespelde – ‘Boekenweekgeschenk’ en ‘Boekenweekessay’, in 2018 Gezien de feiten en Natuurlijk geheten, maar omdat hij spelfouten vond, is hij daarmee gestopt. Hij kon er niet meer tegen.

Nee, hij heeft genoeg aan het groene bijbeltje en de Dikke Van Dale, die eens in de tien jaar herzien worden. Gezien de feiten zou elke tien jaar één Spellingboekenweek natuurlijk volstaan, denkt Spelman.

Esker: breed ingeburgerd?

Bob van Dijk

Bob van Dijk

door Bob van Dijk 

Van Dale neemt een nieuw woord pas ter overweging om te worden opgenomen in het Heiligste Boek der Woorden ‘wanneer het minstens drie jaar in (schriftelijk) algemeen taalgebruik regelmatig opduikt in kranten, tijdschriften, boeken en internet. Het woord moet algemeen bekend en ingeburgerd zijn’ (website VD). [Voor de ongeduldigen onder ons, en zo eentje ben ik, bestaat de escape om in de digitale VD woorden toe te voegen in een wiki-omgeving. Ik maak zeer dapper gebruik van deze mogelijkheid; zie bijvoorbeeld basaltwoord, broodjesvloer, kop-tot-kontkok en puttikamer. Zelfs je naam komt erbij te staan: eeuwige roem!]

Eenzaat, deemstering, esker
Met deze wetenschap in het achterhoofd raadpleegde ik laatst de digitale VD vanwege een woord waar ik nog nooit van gehoord had, gelezen in de voortreffelijke nieuwste roman van Tommy Wieringa, De heilige Rita. Tom is grootgrutter in fraaiewoordengebruik trouwens, zoals eenzaat en deemstering. Maar nu had hij iets anders. Hij beschrijft hoe zijn vader in het Tukkerse land hem onderricht in het landschap. Veertiende hoofstuk, pagina 111: ‘Vader beschrijft het einde van een ijstijd, een smeltende gletsjer bedekt het land … Daar kijken ze naar, een rivier van steen, recht in het hart van de voorlaatste ijstijd. Het is de enige esker van het land.’

Esker? Wat zou dat zijn? En verdraaid, digi-VD geeft uitslag: ‘Slingerende landrug die tijdens een ijstijd door smeltwater aan de rand van of onder een ijskap is gevormd’. Het komt van het Ierse ‘eiscir’. Even verder googelen op internet levert nauwelijks hits op. Desgevraagd bij talige vriendjes en vriendinnetjes roept dit woord slechts vraagtekens-in-hoofden op.

Esker

Een esker (landrug uit de laatste ijstijd).

Definitief?
Is esker, nu het definitief in VD staat, daarmede een ‘algemeen erkend en ingeburgerd woord’? Ik waag het te betwijfelen. Maar het mooiste van mijn verhaal zit in de clou. De heilige Rita van Tommy Wieringa beleefde zijn eerste druk in oktober 2017. En wat staat er in VD bij esker? ‘Toegevoegd in december 2017’. Dit kan geen toeval zijn.

Desgevraagd bij de bureauredactie van VD blijkt dat er kennelijk veel vraag naar dit woord was bij digi-VD-gebruikers. Reden dat het tussen de tweejaarlijkse reguliere updates door alvast in de digitale versie geplaatst was. Ik ben gaan rekenen: eerste druk Rita in oktober, tweede en derde in november 2017. Dat zijn 30.000 boeken (geschat; desgevraagd bij uitgeverij De Bezige Bij wil men geen aantallen verstrekken). Hoeveel Rita-lezers zouden een abonnement op de digitale versie van ’s lands woordwatcher hebben? Hooguit één procent, lijkt me (ook Van Dale geeft geen antwoord op de vraag hoeveel digitale abonnementen verkocht zijn). Dus maximaal driehonderd mensen die het boek lezen én digi-VD hebben, en dat lijkt me al veel. Laat staan dat die mensen allemaal het woord esker zouden opzoeken.

Zou je met enkele tientallen vragen om een woord het al in VD kunnen krijgen? En dan niet in hun wiki, maar in de echte versie?

De heilige Rita (2017) van Tommy Wieringa

De heilige Rita (2017) van Tommy Wieringa

Belzen plukken
Ik denk dat er iets anders gespeeld moet hebben. Eén pagina verder namelijk laat Wieringa de hoofdpersoon belzen plukken in de boomgaard langs de beek. Belzen? Die ken ik alleen als onze zuiderburen. Opzoeken maar weer. Maar ‘belzen’ noemt VD nu juist weer niet …Dus dat is dan weer niet massaal opgezocht.

Het blijft gissen, maar roept wel om toelichting. Van Dalemensen: jullie lezen deze site ook, dus doe er wat mee!

Addendum: Ik heb Tommy Wieringa in een fanmail gefeliciteerd met zijn esker. Ook gevraagd naar de bedoeling achter de belzen. Ik wacht met spanning op een antwoord.

Addendum secundum: Het kostte moeite, maar uiteindelijk heb ik op internet de betekenis gevonden van ‘bels, belzen’. Het is een wildepruimensoort. Het woord is typisch Oost-Nederlands. Echt iets voor Tommy Wieringa dus!

 

Spelman: Isme

Spelman bestudeert het meervoud van -isme-woorden: -ismes, -ismen of beide? Volgens het Groene Boekje (GB) heeft fascisme geen meervoud, maar de Dikke Van Dale (VD) noemt fascismen en fascismes. Dan krijgt fascismesymbool geen tussen-n. GB en VD noemen alleen eufemismen: eufemismengebruik dus.

Isme zelf bestaat ook: zowel GB als VD geeft ismen en ismes. Spelman beklaagt zich bij een kennis: “Van Dale geeft 1468 trefwoorden op -isme. Die kan ik onmogelijk onthouden.”

De kennis zegt: “Het is me wat. Ik krijg er cynismengedachten door. Maar dat pessimismegedoe helpt je niet. Er valt vast een automatismen- of mechanismepatroon in te ontdekken.”

 

Spelman: T-strip

Spelman koopt op de rommelmarkt een stripboek over Asterix en Obelix. De verkoper zegt: “Dat waren nog eens tijden. Beter dan al die teasestrips van tegenwoordig. Bij Toutatis, haha!” Spelman lacht flauwtjes mee, maar denkt paniekerig: wélke strips?

asterix

 

Thuis raadpleegt hij direct de Dikke Van Dale: T-strip, teastrip, teestrip … lou loene. Maar dan ontdekt hij teasestrip: stripverhaal waarin een zo goed als naakte heldin optreedt in onmogelijke avonturen, veelal met sadistische inslag, bv. ‘Barbarella’.

Wat een weergaloos dicteewoord. Over ‘onmogelijk’ gesproken: als je het niet kent, kun je het wel op twintig manieren fout spellen. Van blijdschap doet Spelman een rondedansje.

barbarellastrip

 

BeNeDictees kreunen onder succes

BeNe-Aalsmeer 2017

Veteraan Jozef Lamberts controleert de spelling in de Van Dale.

door XA4, uw fakecorrespondent uit de ruimte

Potlood achter het oor, verbouwingsplan in de achterzak. ‘Kijk,’ toont Jozef Lamberts, ‘die oostelijke buitenmuur gaat eruit. En daar’ – hij wijst naar een royale zone in de tuin achter de huidige woonkamer – ‘komt een grote uitbreiding met een gezellige barhoek.’

Hij kijkt wat bezorgd. ‘Ik hoop maar dat de werken tijdig klaar zullen zijn, want op 21 april is het zover, het BeNeDictee in Bonheiden. Het was wel even schrikken toen ik die massale respons kreeg, maar ziezo, na de verbouwing zal gelukkig niemand in de kou moeten blijven.’ ‘Maar’, voegt hij eraan toe, ‘ik verwacht wel dat ze behalve een schrijfplankje ook nog een stoel meebrengen’.

Kampeerders
Dat blijkt helemaal anders te liggen in Heist-op-den-Berg. Daar zijn ondertussen de eerste – jawel – kampeerders gesignaleerd in de onmiddellijke omgeving van het appartement van Marlies Vervloet. ‘Ach’, zegt een van de moedigen, ‘ik had dit tentje nog liggen van toen ik onze dochter wou inschrijven in de gemeenteschool. Trouwens, het valt wel mee met die kou, Marlies brengt ons regelmatig een mok warme soep. En ondertussen zit ik toch al aan de letter ‘d’ in het Groene Boekje. Dat toegangsbewijs voor het BeNeDictee van Heist-op-den-Berg kunnen ze me in elk geval niet meer afnemen. Ik sta als eerste in de rij!’

Aalsmeer 2017

Annemarie Braakman wordt verrast door haar publiek tijdens het achtste Aalsmeers Dictee.

‘Een tent? Ja hoor!’, verzekert Annemarie Braakman-Ven me. ‘Een partytent in de tuin. Zoals het er nu naar uitziet wordt het een overrompeling tijdens de grande finale in Aalsmeer. Maar misschien kunnen we er een barbecuefestijn van maken. Het wordt best een gezellige boel.’

In Den Haag zoekt men ondertussen oplossingen voor het verwachte verkeersinfarct tijdens de dictees in Zoetermeer (bij Dian van Gelder) en Voorburg (ten huize van Lizi van Vollenhoven). Om die te kunnen kanaliseren wordt er volgens een regionale katern van de AD Haagsche Courant zelfs gedacht aan – ik geef het maar voor wat het waard is – afzonderlijke dicteespitsstroken voor de zuiderburen!

Davidsfonds
Overrompeling, zuiderburen, wat is er in ’s hemelsnaam aan de hand? De BeNeDictees waren toch een kleinschalig initiatief, bedoeld voor huis-tuin-en-keukentaalliefhebbers? Wel, daarvoor moeten we even terug in de geschiedenis. Meer precies naar de jaren 1993 tot en met 2009. Toen vonden in Vlaanderen de legendarische Davidsfondsdictees plaats. Met op hun hoogtepunt ieder jaar meer dan tienduizend deelnemers en een spetterende finale in het Vlaams Parlement in Brussel. En met een resem superspecialisten met klinkende namen. Mannen – want het waren vooral mannen – die telkens maanden vooraf het Groene Boekje uit het hoofd leerden en heel de Dikke Van Dale een keer of drie in extenso doornamen. Absolute kampioenen. Met elk jaar een strijd op het scherp van de snee. Maar toen het Davidsfonds in 2009 onverwacht de stekker uit de populaire dicteewedstrijd trok, stopten de meeste specialisten even abrupt met hun uit de hand gelopen hobby. En meteen werd het stil in dictee-Vlaanderen, heel stil.

Dictees zijn hip
Maar dat veranderde recent met een enkel mailtje. Na enige research stuurde Herman Killens immers vlak voor Kerstmis een gedetailleerde compilatie rond met de beschikbare uitslagen van alle Davidsfondsdictees. En dat zorgde vooreerst voor een stormvloed aan nostalgische reacties uit de Vlaamse dicteewereld. Maar vooral: die supercracks zijn opnieuw massaal gaan studeren! Dictees zijn plots weer hip in Vlaanderen. We laten bijvoorbeeld ex-Davidsfondsgoeroe D.T. Spellingmans – want het zijn vooral mannen – aan het woord: ‘Ik heb meteen mijn geannoteerde Van Dale op zolder vanonder het stof gehaald. De post-its zaten nog allemaal netjes op hun plaats. Het is weer eens wat anders dan alle dagen vogelpikken en petanquen op café. Awel, ik heb ondertussen wat rondgebeld naar de conculega’s en ze komen bijna allemaal. Die BeNeDicteecompetitie, dat lijkt helemaal ons ding. Heu, maar onder ons gezegd en gezwegen, moet daar eigenlijk geen streepke tussen?’

benedictee2017-01

De gezusters Ribbens bekijken het interview met Rien Wisse (l) in BN/De Stem

Achterhoedegevecht
Rien Wisse, de glansrijke triomfator van de editie 2017, beseft dat een hernieuwing van zijn titel een haast onmogelijke opgave wordt. ‘Nounou, in al die jaren is slechts één enkele Nederlander ooit op een (zuinige) toptienplaats geëindigd. Ik vrees dat het een achterhoedegevecht wordt.’ En dan hoopvol: ‘Misschien, nu ik erover nadenk, het is wel zo dat de laatste Davidsfondswedstrijd al uit het vorige decennium dateert. Met wat meeval hebben die voormalige toppers nog niet door dat er sindsdien alweer een nieuw Groene Boekje uit is. Als je pakweg yu di Kόrsou niet kan schrijven kan je hier weinig komen uitrichten, hoor. Of is het yu di Kòrsou – ai, dat moet ik toch even opzoeken.’
Reizende Rein Leentfaar – potlood achter het oor, Lijst in de achterzak – maakt zich echter allerminst zorgen. ‘Eureka. Het is eindelijk gelukt!’, roept hij uit. ‘Sinds vorige week staan álle woorden uit de Dikke Van Dale in mijn Lijst. Al-le-maal.‘ De triomf staat in zijn ogen te lezen: ‘Dat worden vanaf nu dus uitsluitend nulfouters’. En dan met een zucht: ‘Of in elk geval voortaan alleen nog maar onterechte fouten, dat spreekt vanzelf.’

Breskens 2017

Herman Killens (l) won de eerste prijs in Breskens (2017).

Uitverkocht
Ondanks het eclatante succes van de BeNeDictees kijkt coördinator Herman Killens maar sip. ‘Stel je voor’, bromt hij. ‘Ik heb me te laat ingeschreven. Voor mijn eigen dictee nota bene. Helemaal uitverkocht. En ik had nochtans weer een geestig verhaal in petto. Niet dus. Ik zal de dicteewedstrijd in Opwijk noodgedwongen op een groot scherm in de tuin moeten volgen.’
En we hebben nog nieuws. De organisatoren hebben ondertussen immers wijselijk beslist om de BeNeDictees in 2019 op geheime locaties te laten doorgaan …

P.S.: Fakenieuws? Ja hoor. Jozef, Dian, Herman, Lizi, Marlies en Annemarie heten je in 2018 hartelijk welkom op een (of meerdere) BeNeDictee(s). Voor meer info houd je best de dicteekalender nauwgezet in het oog.